Trật khớp là gì?
Khớp là vị trí tiếp nối giữa hai hoặc nhiều xương, giúp cơ thể thực hiện các chuyển động. Trật khớp xảy ra khi các đầu xương tại khớp bị lệch khỏi vị trí bình thường.
Tình trạng này thường liên quan đến chấn thương như té ngã, va đập hoặc tai nạn khi vận động, chơi thể thao. Vai, khuỷu tay, ngón tay, đầu gối, hông và một số khớp khác đều có thể bị trật.
Trật khớp không đơn thuần là tình trạng “xương bị lệch”. Các cấu trúc xung quanh như dây chằng, cơ, thần kinh hoặc mạch máu cũng có thể bị tổn thương. Vì vậy, khi nghi ngờ trật khớp, người bị thương cần được đánh giá y tế thay vì tự tìm cách đưa khớp trở về vị trí cũ.
Dấu hiệu nào gợi ý một người có thể bị trật khớp?
Sau chấn thương, không phải lúc nào người không có chuyên môn cũng có thể phân biệt chính xác trật khớp với gãy xương hoặc các tổn thương khác.
Một số biểu hiện thường gặp có thể gợi ý trật khớp gồm:
- Đau nhiều tại vùng khớp bị chấn thương.
- Khớp sưng hoặc bầm tím.
- Hình dạng khớp trông bất thường hoặc biến dạng.
- Khó hoặc không thể cử động khớp như bình thường.
- Đau tăng khi cố cử động hoặc chịu lực.
- Có thể xuất hiện cảm giác tê hoặc châm chích ở vùng tổn thương hoặc phía dưới khớp.
Gãy xương và trật khớp đôi khi có biểu hiện tương tự nhau. Do đó, không nên cố kiểm tra bằng cách xoay, kéo hoặc yêu cầu người bị thương cử động vùng đang đau để xác định “có thật sự bị trật hay không”.
Sơ cứu trật khớp đúng cách nên làm gì?
Mục tiêu sơ cứu ban đầu không phải là tự điều trị trật khớp. Điều cần làm là hạn chế tác động thêm lên vùng bị thương và đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được kiểm tra.
1. Ngừng vận động vùng khớp bị thương
Ngay khi nghi ngờ trật khớp, nên dừng hoạt động đang thực hiện.
Không nên để người bị thương tiếp tục chạy, chơi thể thao, mang vác hoặc cố sử dụng vùng khớp đang đau.
Nếu tổn thương ở chân, không nên cố bắt người bị thương đứng lên hoặc đi lại chỉ để kiểm tra khả năng vận động.
2. Giữ khớp ở tư thế hiện tại
Một nguyên tắc quan trọng khi sơ cứu trật khớp là không cố thay đổi vị trí của khớp.
Có thể hỗ trợ giữ vùng tổn thương ổn định ở tư thế đang có bằng phương tiện phù hợp nếu biết cách thực hiện. Với tổn thương ở tay, khăn hoặc đai có thể được sử dụng để hỗ trợ giữ tay trong một số trường hợp.
Khi cố định, không nên kéo thẳng một khớp đang biến dạng chỉ để đặt nẹp hoặc đưa về tư thế trông “bình thường” hơn.
3. Chườm lạnh vùng tổn thương
Có thể sử dụng túi lạnh hoặc đá được bọc trong khăn sạch để chườm lên vùng bị thương. Chườm lạnh có thể giúp giảm sưng và đau.
Không đặt đá trực tiếp lên da vì nhiệt độ quá lạnh có thể gây tổn thương da.
Chườm lạnh chỉ là biện pháp hỗ trợ trong thời gian chờ được kiểm tra, không thể thay thế việc đánh giá và điều trị trật khớp.
4. Theo dõi vùng phía dưới vị trí bị thương
Nếu tổn thương ở tay hoặc chân, cần chú ý đến màu sắc, cảm giác và những thay đổi bất thường ở phần chi phía dưới vùng bị thương.
Tê, mất cảm giác, đầu ngón tay hoặc ngón chân nhợt nhạt, lạnh hoặc chuyển màu bất thường là những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý vì có thể liên quan đến ảnh hưởng thần kinh hoặc tuần hoàn.
5. Đưa người bị thương đến cơ sở y tế
Trật khớp cần được đánh giá y tế sớm. Nhân viên y tế sẽ xác định loại tổn thương và lựa chọn phương pháp xử trí phù hợp.
Trong một số trường hợp, người bệnh có thể cần kiểm tra hình ảnh để đánh giá thêm tổn thương xương hoặc những cấu trúc liên quan.
Vì sao không được tự nắn trật khớp?
Đây là một trong những lưu ý quan trọng nhất khi sơ cứu trật khớp.
Khi nhìn thấy khớp biến dạng, nhiều người nghĩ rằng chỉ cần kéo mạnh hoặc đẩy phần xương đang lệch trở về đúng vị trí là được. Việc này không an toàn khi thực hiện tùy tiện.
Xung quanh khớp có dây chằng, cơ, mạch máu và dây thần kinh. Cố kéo, xoay hoặc nắn khớp khi chưa đánh giá đầy đủ có thể gây thêm tổn thương cho những cấu trúc này. Mayo Clinic khuyến cáo không di chuyển hoặc cố đưa khớp bị trật trở lại vị trí vì có thể làm tổn thương khớp và các mô xung quanh.
Ngoài ra, một chấn thương nhìn giống trật khớp có thể đi kèm gãy xương. Người không có chuyên môn khó xác định chính xác mức độ tổn thương chỉ bằng quan sát bên ngoài.
Vì vậy, “nắn lại cho đúng vị trí” không phải là bước sơ cứu tại nhà.
Những điều không nên làm khi bị trật khớp
Sơ cứu sai có thể khiến vùng tổn thương chịu thêm tác động. Khi nghi ngờ trật khớp, nên tránh một số hành động sau:
Không kéo, xoay hoặc tự nắn khớp
Dù khớp có vẻ lệch rõ ràng, không nên cố chỉnh lại.
Việc đưa khớp trở về vị trí bình thường là xử trí cần được thực hiện bởi người có chuyên môn sau khi đánh giá tình trạng.
Không cố kiểm tra khả năng cử động
Không yêu cầu người bị thương liên tục co, duỗi hoặc xoay khớp để xem “còn cử động được không”.
Nếu đã có đau nhiều, biến dạng hoặc hạn chế vận động sau chấn thương, việc kiểm tra bằng cách này không cần thiết và có thể làm vùng tổn thương đau thêm.
Không cố đứng hoặc chịu lực lên khớp bị thương
Nếu nghi ngờ tổn thương ở chân, đầu gối, mắt cá chân hoặc vùng chịu trọng lượng cơ thể, không nên bắt người bị thương thử đứng lên hoặc đi vài bước.
Không xoa bóp mạnh vùng đang tổn thương
Sau chấn thương cấp tính, không nên bóp, kéo hoặc tác động mạnh vào vùng khớp đang đau và sưng.
Mục tiêu lúc này là hạn chế cử động không cần thiết cho đến khi người bị thương được đánh giá.
Trật khớp có tự khỏi được không?
Không nên chờ một khớp nghi ngờ bị trật tự trở lại bình thường.
Trật khớp cần được đánh giá để xác định chính xác tình trạng, kiểm tra những tổn thương đi kèm và xử trí phù hợp. Ngay cả khi hình dạng khớp có vẻ thay đổi trở lại hoặc cảm giác đau giảm, người bệnh vẫn nên được kiểm tra nếu trước đó có chấn thương và nghi ngờ trật khớp.
Sau khi khớp được xử trí, quá trình phục hồi còn phụ thuộc vào vị trí, mức độ tổn thương và những cấu trúc liên quan. Một số trường hợp có thể cần bất động, theo dõi hoặc phục hồi chức năng theo chỉ định.
Trật khớp và bong gân có giống nhau không?
Trật khớp và bong gân đều có thể xảy ra sau té ngã, va chạm hoặc vận động sai tư thế, nhưng đây không phải là cùng một loại tổn thương.
Bong gân liên quan đến tổn thương dây chằng quanh khớp. Trong khi đó, trật khớp xảy ra khi các đầu xương tại khớp không còn nằm ở vị trí bình thường.
Cả hai đều có thể gây đau, sưng và hạn chế vận động nên đôi khi khó phân biệt chỉ dựa vào cảm giác.
Nếu sau chấn thương khớp biến dạng rõ, đau nhiều hoặc không thể cử động bình thường, không nên tự kết luận rằng đó chỉ là bong gân nhẹ.
Có phải cứ khớp biến dạng là trật khớp?
Không.
Khớp hoặc chi biến dạng sau một chấn thương mạnh cũng có thể liên quan đến gãy xương hoặc nhiều tổn thương phối hợp.
Đây cũng là lý do không nên tự nắn chỉ dựa trên hình dạng bên ngoài. Nếu không xác định được chính xác tổn thương, việc cố chỉnh lại vị trí có thể khiến tình trạng trở nên phức tạp hơn.
Khi nào trật khớp cần hỗ trợ y tế khẩn cấp?
Người bị nghi ngờ trật khớp nên được kiểm tra y tế sớm. Một số tình huống cần đặc biệt chú ý gồm:
- Khớp biến dạng rõ sau chấn thương.
- Đau dữ dội hoặc đau tăng nhanh.
- Không thể cử động vùng bị thương.
- Có vết thương hở hoặc chảy máu nhiều.
- Tê, mất cảm giác hoặc yếu ở phần chi phía dưới.
- Đầu ngón tay hoặc ngón chân trở nên nhợt, lạnh hoặc đổi màu.
- Chấn thương xảy ra sau tai nạn mạnh và nghi ngờ kèm tổn thương đầu, cổ hoặc cột sống.
- Người bị thương mất ý thức, khó thở hoặc có biểu hiện toàn thân nghiêm trọng.
Nếu nghi ngờ tổn thương đầu, cổ hoặc cột sống sau tai nạn, không nên tự ý di chuyển người bị thương trừ khi cần thiết để tránh một nguy hiểm trực tiếp.
Người bị trật khớp có tự đi đến bệnh viện được không?
Điều này phụ thuộc vào vị trí tổn thương và tình trạng thực tế.
Với trật khớp ở chi dưới hoặc chấn thương khiến người bệnh đau nhiều, không thể đứng hoặc khó di chuyển, việc cố đi lại có thể không phù hợp.
Nếu chấn thương nặng, người bệnh khó tự di chuyển hoặc nghi ngờ có thêm tổn thương khác, gia đình nên ưu tiên phương án vận chuyển phù hợp thay vì cố dìu người bệnh lên xe máy hoặc phương tiện không thuận tiện.
Trung Tâm Cấp Cứu Toàn Quốc hỗ trợ vận chuyển người bệnh đến cơ sở y tế khi có nhu cầu. Khi liên hệ, gia đình nên cung cấp rõ vị trí chấn thương, tình trạng hiện tại, khả năng vận động và địa điểm của người bệnh để quá trình trao đổi thuận tiện hơn.
Sau khi điều trị trật khớp cần lưu ý gì?
Sau khi được xử trí, người bệnh nên tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ về bất động, vận động và thời điểm trở lại sinh hoạt hoặc chơi thể thao.
Không nên vì thấy bớt đau mà tự tháo phương tiện cố định hoặc vận động mạnh sớm hơn hướng dẫn.
Một khớp đã từng bị trật có thể có nguy cơ tái diễn, tùy vị trí và mức độ tổn thương. Vì vậy, quá trình phục hồi không chỉ dừng lại ở việc đưa khớp trở về vị trí ban đầu mà còn cần chú ý đến khả năng vận động và độ ổn định của khớp về sau.
Làm gì để hạn chế nguy cơ trật khớp?
Không phải mọi trường hợp trật khớp đều có thể phòng tránh, nhưng có thể giảm một số nguy cơ trong sinh hoạt và vận động.
Khi chơi thể thao, nên thực hiện đúng kỹ thuật và sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp với môn tập. Không nên tiếp tục vận động khi cơ thể quá mệt hoặc vùng khớp đang có chấn thương chưa hồi phục.
Trong sinh hoạt, đặc biệt với người lớn tuổi, cần chú ý phòng ngừa té ngã bằng cách giữ lối đi thông thoáng, hạn chế bề mặt trơn trượt và sử dụng tay vịn tại những khu vực cần thiết.
Nếu đã từng bị trật khớp, nên tuân thủ hướng dẫn phục hồi và thời điểm trở lại hoạt động của nhân viên y tế thay vì tự tăng cường độ vận động quá sớm.
Câu hỏi thường gặp về sơ cứu trật khớp
Bị trật khớp có nên tự nắn lại không?
Không nên. Không tự kéo, xoay hoặc cố đưa khớp về vị trí cũ. Việc này có thể gây thêm tổn thương cho xương, dây chằng, thần kinh hoặc mạch máu xung quanh.
Trật khớp có nên chườm đá không?
Có thể chườm lạnh để hỗ trợ giảm đau và sưng trong thời gian chờ được kiểm tra. Nên bọc túi lạnh hoặc đá bằng khăn sạch, không đặt đá trực tiếp lên da.
Bị trật khớp có nên xoa bóp không?
Không nên xoa bóp hoặc tác động mạnh vào vùng khớp vừa bị chấn thương. Nên giữ vùng tổn thương ổn định và hạn chế cử động.
Trật khớp có cần đi bệnh viện không?
Có. Trật khớp cần được nhân viên y tế đánh giá và xử trí phù hợp. Không nên chỉ sơ cứu tại nhà rồi chờ khớp tự hồi phục.
Làm sao phân biệt trật khớp và gãy xương?
Cả hai có thể gây đau, sưng, biến dạng và hạn chế vận động nên người không có chuyên môn có thể khó phân biệt chính xác. Nếu chấn thương nặng hoặc chi biến dạng, nên giữ yên và đưa người bị thương đi kiểm tra thay vì tự nắn.
Nếu khớp tự trở lại vị trí thì có cần kiểm tra không?
Vẫn nên được đánh giá y tế nếu trước đó có chấn thương và nghi ngờ trật khớp. Các cấu trúc quanh khớp vẫn có thể bị tổn thương dù hình dạng bên ngoài đã trở lại gần bình thường.
Kết luận
Sơ cứu trật khớp đúng cách không phải là cố “nắn lại cho đúng vị trí”. Khi nghi ngờ trật khớp, điều quan trọng là ngừng vận động, giữ vùng bị thương ổn định ở tư thế hiện tại, chườm lạnh và đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được kiểm tra.
Không kéo, xoay hoặc thử cử động một khớp đang biến dạng. Đặc biệt, nếu người bị thương đau dữ dội, không thể vận động, tê hoặc đổi màu đầu chi, có vết thương hở hay gặp chấn thương nghiêm trọng, cần tìm kiếm hỗ trợ y tế sớm.
Trong trường hợp người bị thương khó tự di chuyển đến bệnh viện, Trung Tâm Cấp Cứu Toàn Quốc hỗ trợ vận chuyển người bệnh đến cơ sở y tế theo nhu cầu thực tế.
TRUNG TÂM CẤP CỨU TOÀN QUỐC
Hotline: 0704 115 115 | 0995 114 115
Y tế sự kiện: 082 8899 115 | 085 2288 115
Website:
Địa chỉ: 03 Đường 35A Trịnh Quang Nghị, Phường Bình Đông, TP. Hồ Chí Minh
Zalo: https://zalo.me/3105407123098382136
Email: 115toanquoc@gmail.com
Facebook: https://web.facebook.com/trungtamcapcuutoanquoc
Khu vực hoạt động: Toàn quốc
